با گسترش شهرها و اشغال فضای روی زمین، ساخت مسیرهای ارتباطی جدید به زیر زمین و اعماق اقیانوس ها منتقل شده است. در گذشته، حفر تونل با استفاده از مواد منفجره و نیروی انسانی کاری کند و پرخطر بود؛ اما اکنون این کار بر عهده ماشین آلات پیشرفته ای به نام دستگاه حفاری تونل یا TBM (مخفف Tunnel Boring Machine) است. این دستگاه ها مانند کرم های خاکی غول پیکری عمل می کنند که لایه های صخره و خاک را می تراشند، نخاله ها را به بیرون منتقل کرده و همزمان دیواره های بتنی تونل را نیز نصب می کنند. در این مقاله با بزرگترین دستگاه حفاری تونل جهان و شاهکار مهندسی پشت آن آشنا می شوید.
معرفی Qin Liangyu: بزرگترین دستگاه حفاری تونل ساخت بشر
دستگاهی که در کتاب رکوردهای گینس عنوان بزرگترین دستگاه حفاری تونل جهان را با افتخار یدک می کشد Qin Liangyu نام دارد. این نام از یکی از زنان شجاع و جنگجوی تاریخ باستان چین الهام گرفته شده تا نمادی از قدرت و تسلیم ناپذیری این ماشین در برابر سخت ترین موانع زمین شناسی باشد.
این دستگاه که در کاتالوگ فنی با کد Mixshield S-880 شناخته می شود، محصول شرکت آلمانی هرنکنشت (Herrenknecht) است. برای درک بهتر عظمت این ماشین، کافی است بدانید ارتفاع نمای جلویی آن معادل یک ساختمان مسکونی شش طبقه است، ابعادی که حتی از بزرگترین بیل مکانیکی کوماتسو نیز فراتر می رود. این دستگاه به طور ویژه برای کار در زمین های ترکیبی (شامل سنگ های سخت، گل و لای و خاک اشباع از آب) طراحی شده بود. در ادامه، مشخصات فنی این ماشین را مرور می کنیم:
- قطر سپر دستگاه (۱۷.۶۳ متر): سپر یا همان صفحه برشی در واقع قسمت جلویی دستگاه است که مجهز به دیسک های برنده فولادی می باشد. قطر بیش از ۱۷ متری این سپر به این معنی است که تونل حفر شده به قدری وسیع خواهد بود که می توان یک بزرگراه با چندین لاین حرکتی را به راحتی درون آن احداث کرد.
- طول کلی دستگاه (۱۲۰ متر): یک دستگاه TBM فقط یک مته حفاری ساده نیست، بلکه یک کارخانه متحرک زیرزمینی است. طول ۱۲۰ متری این ماشین شامل نوار نقاله های طولانی برای انتقال خاک، اتاق های کنترل کامپیوتری، سیستم های تهویه پیشرفته و جرثقیل های داخلی برای جابجایی قطعات سنگین است.
- وزن کل (۴۸۵۰ تن): وزن این ماشین به تنهایی با وزن ده ها هواپیمای مسافربری برابری می کند. این وزن بالا یک مزیت مهندسی بزرگ است، زیرا باعث می شود دستگاه هنگام برخورد با صخره های بسیار سخت، لرزش نداشته باشد و با ثبات کامل در مسیر پیشروی کند.
- نوع تکنولوژی (سپر ترکیبی یا Mixshield): این تکنولوژی به دستگاه اجازه می دهد تا با ایمنی کامل زیر بستر دریا کار کند. ماشین با تزریق مایعات خاص به جلوی دستگاه و ایجاد فشاری معادل فشار آب بیرون، یک سد مقاوم می سازد که از نشت آب دریا و غرق شدن تونل جلوگیری می کند.
- قدرت خروجی (۵۶۰۰ کیلووات): به حرکت درآوردن و چرخاندن یک صفحه فولادی به قطر ۱۷ متر، نیازمند یک موتور با توان بسیار بالا است. این قدرت که معادل نیروی ده ها کامیون سنگین باربری است، باعث می شود دیسک های برشی بتوانند هر مانعی را پودر کنند.
دلیل ساخت Qin Liangyu و پروژه انجام شده با این دستگاه
طراحی و ساخت چنین ماشین آلاتی قطعا برای پروژه های معمولی توجیه اقتصادی ندارد. دلیل اصلی که باعث شد شرکت آلمانی این غول مکانیکی را با این ابعاد بسازد، نیاز به اجرای یکی از بلندپروازانه ترین و حیاتی ترین پروژه های عمرانی در منطقه آسیا، یعنی در کشور هنگ کنگ بود. این پروژه عظیم که مسیر ارتباطی توئن مون به چک لاپ کوک (Tuen Mun–Chek Lap Kok Link) نام گرفت، یک چالش بزرگ و تاریخی برای مهندسان جهان محسوب می شد.
دولت هنگ کنگ برای کاهش بار ترافیکی شدید و کوتاه کردن زمان سفر شهروندان به فرودگاه بین المللی (که روی یک جزیره قرار داشت)، تصمیم گرفت یک بزرگراه مستقیم و سریع احداث کند. از آنجا که بین شهر و فرودگاه آب های عمیق دریا قرار داشت، تنها راه ممکن ساخت یک تونل زیردریایی به طول حدود ۵ کیلومتر بود. مهندسان به دستگاهی نیاز داشتند که در آن واحد دو خواسته مهم را برآورده کند: ابتدا باید آنقدر بزرگ می بود که فضای کافی برای تردد ایمن خودروها در دو جهت فراهم شود، و در مرحله بعد باید می توانست در عمق زیاد و تحت فشار ویرانگر آب شور دریا کار کند.
به همین منظور، در سال ۲۰۱۵ دستگاه Qin Liangyu پس از ساخته شدن در آلمان، با کشتی های باربری مخصوص به هنگ کنگ منتقل شد و حفاری بخش اصلی و وسیع تر تونل را آغاز کرد. جالب است بدانید در دنیای مهندسی تونل، گاهی نیازهای مسیر تغییر می کند. پس از حفر بخش مهمی از زیر اقیانوس، مهندسان سپر عظیم ۱۷.۶ متری دستگاه را از آن جدا کرده و یک سپر ۱۴ متری را جایگزین آن نمودند تا بخش های باقی مانده مسیر با قطر کمتری حفر شود.
عملیات حفاری در عمق ۳۰ متری زیر بستر اقیانوس انجام می گرفت. در تمام این مدت، کارگران و مهندسان در داخل بدنه بسته و فولادی این دستگاه به صورت شبانه روزی مشغول به کار بودند، در حالی که در بالای سر آن ها میلیون ها لیتر آب دریا قرار داشت. بازوهای رباتیک داخل ماشین، بلافاصله پس از تراشیدن خاک، بلوک های بتنی سنگین را به دیواره ها متصل می کردند تا ساختار تونل شکل بگیرد. در نهایت، این ماشین در سال ۲۰۱۹ ماموریت غیرممکن خود را به پایان رساند و این مسیر زیردریایی حیاتی به بهره برداری کامل رسید.
سؤالات متداول
آیا دستگاه حفاری Qin Liangyu هنوز در حال کار است؟
خیر، این ماشین در حال حاضر فعالیت حفاری ندارد و به تاریخ پیوسته است. در صنعت مهندسی عمران، دستگاه های TBM با ابعاد بسیار بزرگ به صورت سفارشی صرفاً برای یک پروژه مشخص و بر اساس نوع خاک، میزان آب و عمق همان مسیر طراحی می شوند.
سرعت حفاری این دستگاه چقدر است؟
سرعت پیشروی این دستگاه کاملاً به نوع زمینی که در آن کار می کند بستگی دارد. با وجود ابعاد عظیم و وزن ۴۸۵۰ تنی، ماشین Qin Liangyu در شرایط خاک و سنگ استاندارد می توانست روزانه تا حداکثر ۳۰ متر در زیر زمین پیشروی کند.
هزینه طراحی و ساخت Qin Liangyu چقدر بود؟
تا به امروز، شرکت آلمانی سازنده و دولت هنگ کنگ رقم دقیق و مشخصی را صرفاً برای قیمت این ماشین به صورت رسمی اعلام نکرده اند. با این حال، می دانیم که کل این پروژه عظیم مسیر زیردریایی چیزی در حدود ۲.۳ میلیارد دلار آمریکا هزینه در بر داشته است، هرچند هزینه طراحی و ساخت خود دستگاه TBM تنها بخش کوچکی از این بودجه کلان را شامل می شود.